५ जून हा जागतिक पर्यावरण दिन, म्हणून का साजरा केला जातो?

पर्यावरण हे मानवाच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. हवा, पाणी, जमीन, वनसंपदा, जैवविविधता आणि नैसर्गिक संसाधने यांच्यावरच मानवाचे अस्तित्व अवलंबून आहे. परंतु वाढते औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, जंगलतोड, प्रदूषण आणि नैसर्गिक संसाधनांचा अतिरेक यामुळे पर्यावरणास गंभीर धोके निर्माण झाले आहेत. पर्यावरणाचे महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आणि पर्यावरण संरक्षणाबाबत जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी ५ जून हा दिवस ‘जागतिक पर्यावरण दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

जागतिक पर्यावरण दिनाची सुरुवात

जागतिक पर्यावरण दिनाची स्थापना संयुक्त राष्ट्र संघाने (United Nations) केली. ५ ते १६ जून १९७२ या कालावधीत स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे “मानवी पर्यावरण परिषद” (United Nations Conference on the Human Environment) आयोजित करण्यात आली होती. ही परिषद पर्यावरण संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. या परिषदेमध्ये पर्यावरणाशी संबंधित जागतिक समस्या, त्यावरील उपाययोजना आणि भविष्यातील धोरणांवर चर्चा करण्यात आली.

या परिषदेच्या स्मरणार्थ संयुक्त राष्ट्र महासभेने ५ जून हा दिवस ‘World Environment Day’ म्हणून घोषित केला. त्यानंतर १९७३ मध्ये प्रथमच जागतिक पर्यावरण दिन साजरा करण्यात आला. तेव्हापासून दरवर्षी जगभरातील देश या दिवसाचे विविध उपक्रमांद्वारे आयोजन करतात.

पर्यावरण दिन साजरा करण्यामागील उद्देश

जागतिक पर्यावरण दिन साजरा करण्यामागील प्रमुख उद्देश म्हणजे पर्यावरण संवर्धनाबाबत लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे. पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही केवळ सरकारची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे, हा संदेश या दिवसाद्वारे दिला जातो.

या दिनाचे उद्दिष्ट पुढीलप्रमाणे आहे –

पर्यावरण संरक्षणाबाबत जनजागृती करणे.

प्रदूषण कमी करण्यासाठी लोकांना प्रेरित करणे.

वृक्षारोपण आणि वनसंवर्धनाला प्रोत्साहन देणे.

पाणी, हवा आणि मातीचे संरक्षण करणे.

जैवविविधतेचे महत्त्व पटवून देणे.

शाश्वत विकासासाठी लोकांचा सहभाग वाढवणे.


पर्यावरणाचे महत्त्व

मानवाला जगण्यासाठी स्वच्छ हवा, शुद्ध पाणी आणि सुपीक जमीन आवश्यक आहे. पर्यावरणातील समतोल बिघडल्यास त्याचे गंभीर परिणाम मानवासह सर्व सजीवांवर होतात. हवामान बदल, दुष्काळ, पूर, उष्णतेच्या लाटा, जंगलातील आगी आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास यांसारख्या समस्या आज जगासमोर मोठे आव्हान बनल्या आहेत.

जंगलतोडीमुळे ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी होते, कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढते आणि जागतिक तापमान वाढते. प्लास्टिक प्रदूषणामुळे समुद्री जीवसृष्टी धोक्यात येते. औद्योगिक सांडपाणी आणि रासायनिक पदार्थांमुळे नद्या व जलस्रोत दूषित होतात. त्यामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

पर्यावरण संरक्षणासाठी आवश्यक उपाय

पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या दैनंदिन जीवनात काही सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे.

अधिकाधिक वृक्षारोपण करणे आणि झाडांचे संवर्धन करणे.

प्लास्टिकचा वापर कमी करणे.

पाण्याची बचत करणे.

कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे.

सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे.

अक्षय ऊर्जा स्रोतांचा वापर करणे.

जैवविविधतेचे संरक्षण करणे.

पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारणे.


लहान-लहान कृतींमधूनही मोठा बदल घडू शकतो. प्रत्येक व्यक्तीने पर्यावरण संरक्षणासाठी योगदान दिल्यास पृथ्वी अधिक सुरक्षित आणि सुंदर बनू शकते.

भारतातील पर्यावरण दिन

भारतामध्येही ५ जून रोजी विविध सरकारी संस्था, शैक्षणिक संस्था, स्वयंसेवी संघटना आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था यांच्या माध्यमातून पर्यावरण दिन मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. वृक्षारोपण मोहिमा, स्वच्छता अभियान, पर्यावरण विषयक व्याख्याने, रॅली, चित्रकला स्पर्धा आणि जनजागृती कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी संवेदनशीलता निर्माण करण्यासाठी शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये विशेष उपक्रम राबविले जातात. यामुळे पर्यावरण संवर्धनाची भावना पुढील पिढीपर्यंत पोहोचते.

निष्कर्ष

५ जून हा दिवस केवळ एक स्मृतिदिन नसून पर्यावरण संरक्षणाची सामूहिक जबाबदारी ओळखण्याचा दिवस आहे. १९७२ मधील स्टॉकहोम परिषदेतून सुरू झालेला हा उपक्रम आज जगातील सर्वात मोठ्या पर्यावरण जनजागृती अभियानांपैकी एक बनला आहे. पृथ्वी ही आपल्या सर्वांची समान संपत्ती आहे. तिचे संरक्षण करणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.

“पृथ्वीलाही आपल्यासारखेच जगू द्या; तिच्यामुळेच आपण आहोत याचे भान ठेवूया.” या भावनेने प्रत्येकाने पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारली, तर भविष्यातील पिढ्यांना स्वच्छ, हिरवेगार आणि सुरक्षित पर्यावरण देणे शक्य होईल. म्हणूनच दरवर्षी ५ जून हा जागतिक पर्यावरण दिन साजरा करून पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश जगभर पोहोचविला जातो.