शिक्षण ही राष्ट्राच्या विकासाची पायाभरणी आहे, मात्र दुर्दैवाने आजचा प्राथमिक शिक्षक हा 'शिकवण्यापेक्षा' 'नोंदी करण्यातच' अधिक व्यस्त दिसत आहे.

कोल्हापूर : 17 ( प्रतिनिधी )
जिल्हा परिषदेच्या शाळांमधील शिक्षकांवर लादल्या जाणाऱ्या अशैक्षणिक कामांचा मुद्दा आज अत्यंत कळीचा बनला आहे. शिक्षण ही राष्ट्राच्या विकासाची पायाभरणी आहे, मात्र दुर्दैवाने आजचा प्राथमिक शिक्षक हा 'शिकवण्यापेक्षा' 'नोंदी करण्यातच' अधिक व्यस्त दिसत आहे.
* जिल्हा परिषद शाळा: अशैक्षणिक कामांचा विळखा आणि खालावणारी गुणवत्ता *
महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक प्रगतीच्या गप्पा मारत असताना, ग्रामीण भागातील शिक्षणाचा कणा असलेल्या जिल्हा परिषद शाळा मात्र एका वेगळ्याच संकटाचा सामना करत आहेत. हे संकट अभ्यासक्रमाचे नाही, तर शिक्षकांवर लादल्या गेलेल्या *अशैक्षणिक कामांच्या (Non-Academic Duties)* प्रचंड ओझ्याचे आहे.
१. अशैक्षणिक कामांचे स्वरूप
शिक्षण हक्क कायद्यानुसार (RTE), शिक्षकांना केवळ जनगणना, आपत्ती निवारण आणि निवडणूक कामांसाठी जुंपले जावे असे अपेक्षित आहे. परंतु, वास्तवात चित्र वेगळे आहे.
*BLO (केंद्रस्तरीय अधिकारी) कामे: * मतदार नोंदणी, आधार लिंकिंग आणि मतदार याद्यांच्या दुरुस्तीसाठी शिक्षकांना महिनान् महिने शाळेबाहेर राहावे लागते.
*ऑनलाईन माहिती भरणे: * सरल (SARAL), यू-डायस (U-DISE), शालेय पोषण आहाराची दैनंदिन माहिती, विविध अ‍ॅप्सवर दररोज हजेरी आणि फोटो अपलोड करणे यात शिक्षकांचा मोठा वेळ खर्च होतो.
*विविध सर्व्हे: * स्वच्छता अभियान असो वा आरोग्य विभागाचे सर्व्हे, प्रशासनाला सर्वात सोयीचा 'स्वस्त मनुष्यबळ' म्हणून जिल्हा परिषदेचा शिक्षकच दिसतो.
२. शिक्षक आणि मानसिक तणाव
जेव्हा एका शिक्षकाला वर्गात शिकवण्याऐवजी तहसिलदार कार्यालय किंवा बीएलओच्या कामासाठी फिरण्यास भाग पाडले जाते, तेव्हा त्याच्यातील *'गुरुजी'* मानसिकदृष्ट्या खचून जातात.
* शाळेचे टार्गेट पूर्ण करणे आणि शासनाच्या योजनांचे रिपोर्ट वेळेत सादर करणे या कात्रीत शिक्षक अडकला आहे.
* कामाच्या अतिरिक्त ओझ्यामुळे चिडचिड वाढणे, कौटुंबिक वेळेचा अभाव आणि सततच्या धावपळीमुळे अनेक शिक्षकांना उच्च रक्तदाब आणि मानसिक तणावासारख्या आजारांना सामोरे जावे लागत आहे.
३. विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेवर होणारा परिणाम
या संपूर्ण प्रक्रियेत सर्वात मोठे नुकसान हे *'विद्यार्थ्यांचे'* होत आहे.
*अध्यापनाचा अभाव: * शिक्षक जेव्हा बीएलओच्या कामासाठी बाहेर असतो, तेव्हा वर्गातील विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक नुकसान भरून काढता येत नाही.
*पायाभूत साक्षरतेचा अभाव: * पहिली ते चौथीच्या विद्यार्थ्यांचा पाया पक्का करण्यासाठी शिक्षकाचे पूर्ण लक्ष असणे आवश्यक असते. मात्र, शिक्षक 'डेटा' भरण्यात व्यस्त राहिल्यामुळे विद्यार्थ्यांचे वाचन, लेखन आणि गणिती कौशल्ये खालावत आहेत.
* खाजगीकरणाकडे ओढा: * सरकारी शाळांमधील शिक्षक कामात व्यस्त राहिल्यामुळे पालकांचा जिल्हा परिषदेच्या शाळांवरील विश्वास कमी होत आहे, परिणामी गरिबातील गरीब माणूसही पोटाला चिमटा काढून पाल्याला खाजगी शाळेत प्रवेश देत आहे.
४. तोडगा आणि निष्कर्ष
शिक्षण व्यवस्थेला वाचवायचे असेल, तर शासनाने काही कठोर निर्णय घेणे गरजेचे आहे:
*स्वतंत्र यंत्रणा:* निवडणूक आणि डेटा एंट्रीच्या कामासाठी स्वतंत्र यंत्रणा किंवा 'डाटा ऑपरेटर'ची नेमणूक करावी.
*डिजिटलायझेशनचा सुयोग्य वापर: * तंत्रज्ञानाचा वापर काम कमी करण्यासाठी व्हावा, वाढवण्यासाठी नाही. सर्व प्रकारच्या माहितीसाठी एकच खिडकी योजना असावी.
*शिक्षक फक्त शिकवण्यासाठी: * 'शिक्षक फक्त शाळेत आणि वर्गात' हे सूत्र अमलात आणल्याशिवाय गुणवत्तेचा स्तर उंचावणार नाही.
*निष्कर्ष:*
शिक्षक हा समाजाचा शिल्पकार आहे, त्याला 'क्लार्क' किंवा 'डेटा ऑपरेटर' बनवणे हे भविष्यातील पिढीच्या दृष्टीने घातक आहे. जर जिल्हा परिषदेच्या शाळा वाचवायच्या असतील आणि ग्रामीण विद्यार्थ्यांचे भविष्य उज्वल करायचे असेल, तर शिक्षकांना अशैक्षणिक कामांच्या जोखडातून मुक्त करणे ही काळाची गरज आहे.
सौजन्य : विविध शिक्षक संघटना