क्रांतिकारी न्यायाधीश: ज्यांनी भगतसिंगांच्या फाशीच्या वॉरंटवर सही करण्यास ठणकावून नकार दिला!

२३ मार्च १९३१... हा दिवस भारताच्या इतिहासात रक्ताने लिहिलेला आहे. भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव या त्रिमूर्तीला फाशी देण्यात आली. पण या फाशीच्या कायदेशीर प्रक्रियेमागे एक असा भारतीय चेहरा होता, ज्याने ब्रिटीश साम्राज्याच्या डोळ्यात डोळे घालून न्यायाची बाजू लावून धरली होती. ते नाव म्हणजे न्यायमूर्ती सय्यद आगा हैदर.

१. 'न्यायाधीश' की 'खाटीक'? – एक ऐतिहासिक संघर्ष
लाहोर कट खटल्यासाठी (Lahore Conspiracy Case) १ मे १९३० रोजी ब्रिटीश सरकारने एका विशेष 'ट्रिब्युनल'ची स्थापना केली होती. या लवादामध्ये दोन ब्रिटीश न्यायाधीशांसोबत न्यायमूर्ती आगा हैदर यांचा समावेश होता. ब्रिटीशांना हा खटला लवकरात लवकर संपवून भगतसिंगांना फाशी द्यायची होती. मात्र, आगा हैदर यांनी स्पष्ट केले की, ते तिथे न्याय देण्यासाठी बसले आहेत, ब्रिटीशांच्या आदेशाचे पालन करण्यासाठी नाही. त्यांनी ब्रिटीश प्रतिनिधीला ठणकावून सांगितले होते, "मी न्यायाधीश आहे, खाटीक (Butcher) नाही!"

२. जेव्हा न्यायाधीशानेच सांभाळली 'बचाव पक्षाची' धुरा
भगतसिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ब्रिटीश न्यायव्यवस्थेवर विश्वास नसल्याने खटल्याचा बहिष्कार केला होता. आरोपींच्या बाजूने कोणीही वकील नव्हता. अशा वेळी न्यायमूर्ती आगा हैदर यांनी स्वतः पुढाकार घेतला. त्यांनी न्यायाधीशाच्या खुर्चीत बसून सरकारी साक्षीदारांची (Approvers) कडक उलटतपासणी केली. पोलिसांचे साक्षीदार कसे खोटे बोलत आहेत आणि हा खटला कसा बनावट आहे, हे त्यांनी चव्हाट्यावर आणले. यामुळे ब्रिटीश सरकार प्रचंड अडचणीत आले होते.

३. न्यायालयातील हिंसाचाराचा जाहीर निषेध
१२ मे १९३० रोजी न्यायालयात पोलिसांकडून क्रांतिकारकांना अमानुष मारहाण करण्यात आली. मुख्य न्यायाधीश जे. कोल्डस्ट्रीम शांत राहिले, पण आगा हैदर यांनी तत्काळ हस्तक्षेप केला. त्यांनी न्यायालयाच्या अधिकृत डायरीमध्ये नोंद केली: "मी या क्रूरतेचा साक्षीदार आहे आणि या घटनेचा तीव्र निषेध करतो." ही एक अशी धाडसी नोंद होती, जिने ब्रिटीश न्यायव्यवस्थेचे लक्तरे वेशीवर टांगली.

४. बडतर्फी आणि बाणेदारपणा
आगा हैदर यांच्या या 'क्रांतिकारी' भूमिकेमुळे ब्रिटीश सरकार संतापले. त्यांना मार्गातून हटवण्यासाठी ब्रिटीशांनी पूर्ण ट्रिब्युनलच बरखास्त केले आणि नवीन न्यायाधीशांचे पॅनेल बनवले, ज्यातून आगा हैदर यांना बाहेर काढण्यात आले. त्यांच्या जागी आलेल्या नवीन न्यायाधीशांनी पुढे फाशीची शिक्षा सुनावली. आगा हैदर यांनी आपल्या घराण्याची परंपरा सांगताना म्हटले होते की, "माझे पूर्वज चुकीच्या आदेशावर सही करण्यापेक्षा हातातली पेन्सिल मोडणे पसंत करायचे."

५. विस्मरणात गेलेला नायक
न्यायमूर्ती आगा हैदर ५ फेब्रुवारी १९४७ रोजी मरण पावले. दुर्दैवाने, ज्या न्यायाधीशाने भगतसिंगांच्या बचावासाठी आपले करिअर आणि पद पणाला लावले, त्यांचे नाव इतिहासाच्या पानांवरून पुसले गेले. आजच्या पिढीला हे सांगण्याची गरज आहे की, स्वातंत्र्याची लढाई केवळ मैदानातच नाही, तर न्यायालयाच्या चार भिंतींच्या आतही लढली गेली होती.

काही महत्त्वाचे ऐतिहासिक संदर्भ (For Readers' Reference):
A.G. Noorani's Book: "The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice" – या पुस्तकात आगा हैदर यांच्या विरोधाची प्रत्येक कायदेशीर नोंद दिली आहे.

National Archives Records: १२ मे १९३० रोजीची त्यांची न्यायालयीन डायरीमधील नोंद आजही दिल्लीतील आर्काइव्हजमध्ये सुरक्षित आहे.
- Prakash Ingle