ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ) ਜਾਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ 1914 ਵਿੱਚ ਦੁਖਾਂਤਮਈ ਘਟਨਾ

ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ 1914 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤਮਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਰੰਗਭੇਦੀ ਪਰਵਾਸ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ) ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਏ ਹੈ।
ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਾਲਕੀ: ਇਹ ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ਸਟੀਮਸ਼ਿਪ (steamship) ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ (Komagata Maru) ਸੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ (ਜਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਪੰਜਾਬ) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ) ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਚਾਰਟਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੰਗਭੇਦੀ “ਕੰਟੀਨੀਅਸ ਜਰਨੀ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ” (ਸਿੱਧੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ) ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ ਲਈ ਪਰਵਾਸ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ: ਜਹਾਜ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਮੋਜੀ ਅਤੇ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਯਾਤਰੀ ਚੜ੍ਹੇ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿੱਚ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਨ — 340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ (ਸਭ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਸੀ)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਪਾਨੀ ਕਰੂ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ 23 ਮਈ 1914 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵੈਨਕੂਵਰ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ) ਦੇ ਬਰਾਰਡ ਇਨਲੇਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਸਿੱਧੀ ਯਾਤਰਾ” ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ (ਜਦਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ ਸੀ)।ਸਿਰਫ਼ 24 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ)। ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸਹਿਣੀ ਪਈ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੌਜ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ (ਐਚਐਮਸੀਐਸ ਰੇਨਬੋ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ)। ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, 23 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਬਜ-ਬਜ ਘਾਟ ਦੀ ਘਟਨਾ ਜਹਾਜ਼ ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਕੋਬੇ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਰੁਕਦਾ ਹੋਇਆ 29 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ (ਬਜ-ਬਜ ਘਾਟ) ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 20-26 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ), ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਰੰਗਭੇਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ।