क्रांतीची मशाल आणि विचारांचे शस्त्र: २३ मार्चच्या बलिदानाची शौर्यगाथा

२३ मार्च १९३१. लाहोर तुरुंगातील ती रात्र भारताच्या इतिहासात रक्ताने लिहिली गेली आहे. वयाच्या अवघ्या २३-२४ व्या वर्षी भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरु या तीन तरुणांनी हसत हसत फाशीचा दोर स्वीकारला. संपूर्ण भारत देश या घटनेने सुन्न झाला होता, पण त्याच वेळी क्रांतीचा एक नवा विचार देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला होता. आज शहीद दिनानिमित्त या क्रांतिकारकांच्या केवळ साहसाचेच नव्हे, तर त्यांच्या प्रगल्भ वैचारिक वारशाचे स्मरण करणे गरजेचे आहे.
केवळ शस्त्रे नव्हे, तर विचारांची धार
अनेकांना असे वाटते की भगतसिंग आणि त्यांचे सहकारी केवळ बंदुका आणि बॉम्बवर विश्वास ठेवणारे 'जहाल' तरुण होते. परंतु, ध्रुव राठी यांच्या संशोधनात्मक व्हिडिओमध्ये ([00:01:36]) नमूद केल्याप्रमाणे, भगतसिंगांचे एक प्रसिद्ध वाक्य होते: "क्रांतीची तलवार विचारांच्या सान (Whetting-stone) वर घासून धारदार केली जाते." भगतसिंग हे एक उत्कृष्ट वाचक होते. त्यांनी आपल्या आयुष्यात कार्ल मार्क्सपासून ते लेनिनपर्यंत शेकडो जागतिक विचारवंतांची पुस्तके वाचली होती. त्यांच्यासाठी क्रांती म्हणजे केवळ रक्तपात नव्हता, तर समाजात आमूलाग्र बदल घडवून आणणे हा होता.
क्रांतिकारक त्रिमूर्ती: रणनीती आणि शौर्य
या चळवळीत प्रत्येकाची भूमिका ठरलेली होती:
१. भगतसिंग: संघटनेचे मुख्य विचारवंत आणि लेखक. त्यांनी आपल्या लेखणीतून तरुणांना जागृत केले.
२. सुखदेव थापर: 'हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन' (HSRA) चे मुख्य रणनीतीकार. संघटनेची बांधणी आणि गुप्त हालचालींचे नियोजन करण्यात त्यांचा हातखंडा होता.
३. शिवराम राजगुरु: महाराष्ट्राच्या खेड (पुणे) गावचे सुपुत्र. राजगुरु हे उत्तम नेमबाज होते. लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी करण्यात आलेल्या सॉन्डर्स हत्येत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
महत्त्वाच्या घटना आणि उद्दिष्टे
* सॉन्डर्स हत्या (१९२८): सायमन कमिशनला विरोध करताना लाला लजपत राय यांच्यावर झालेल्या अमानुष लाठीहल्ल्याचा बदला म्हणून क्रांतिकारकांनी ब्रिटिश अधिकारी सॉन्डर्सला ठार केले. या कृतीने ब्रिटिशांच्या मनात धडकी भरवली.
* सेंट्रल असेंब्लीमध्ये बॉम्बफेक (१९२९): भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी रिकाम्या बाकांवर बॉम्ब फेकले. त्यांचा उद्देश कोणालाही इजा करणे नव्हता, तर "बहिऱ्या ब्रिटिश सरकारला ऐकू जावे" हा होता. त्यांनी पळून जाण्याऐवजी स्वतःहून अटक करवून घेतली, जेणेकरून न्यायालयाचा वापर आपले विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी करता येईल.
समाजवाद आणि समतेचे स्वप्न
भगतसिंगांचा लढा केवळ ब्रिटीशांविरुद्ध नव्हता, तर तो शोषणाविरुद्ध होता. त्यांना असा भारत हवा होता जिथे ना ब्रिटीश भारतीयांचे शोषण करतील, ना एखादा श्रीमंत भारतीय गरिबांचे शोषण करेल. 'समाजवाद' हा त्यांच्या विचारांचा पाया होता. त्यांनी 'मी नास्तिक का आहे?' (Why I am an Atheist) या पुस्तकातून धर्मांधता आणि अंधश्रद्धेवर कडाडून टीका केली होती, जे आजच्या काळातही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
लेलिन आणि शेवटची इच्छा
फाशीच्या काही तास आधी भगतसिंग लेनिन यांचे चरित्र वाचत होते. जेव्हा त्यांना बोलावण्यासाठी अधिकारी आले, तेव्हा ते म्हणाले, "थांबा, एका क्रांतिकारकाची दुसऱ्या क्रांतिकारकाशी भेट सुरू आहे." पुस्तक वाचून शेवटचे पान पूर्ण करण्याची त्यांची जिद्द त्यांच्या ज्ञानाप्रती असलेल्या ओढीचे प्रतीक आहे.
निष्कर्ष: आजही प्रासंगिक असलेले विचार
आज २३ मार्च रोजी आपण या हुतात्म्यांना श्रद्धांजली वाहताना हे लक्षात घेतले पाहिजे की, 'इन्किलाब झिंदाबाद' म्हणजे केवळ घोषणा नाही. ती अन्यायाविरुद्ध लढण्याची वृत्ती आहे. भगतसिंगांना खरा मान द्यायचा असेल, तर आपणही त्यांच्यासारखे वाचक, अभ्यासक आणि तर्कवादी बनून समाजातील विषमतेविरुद्ध उभे राहिले पाहिजे.
इन्किलाब झिंदाबाद!