જોગીદાસ ખુમાણ (જોગીદાસ બાપુ) કાઠિયાવાડના ઈતિહાસના એક અમર પાત્ર...

જોગીદાસ ખુમાણ (જોગીદાસ બાપુ) કાઠિયાવાડના ઈતિહાસના એક અમર પાત્ર છે. તેઓ ભાવનગર રાજ્ય સામેના તેમના ‘બહારવટા’ માટે અને તેમના ઉમદા સંસ્કારો માટે જાણીતા છે.

૧. ઓળખ અને જન્મ
• તેઓ સાવરકુંડલાના આંબરડી ગામના કાઠી દરબાર હતા.
• તેમના પિતાનું નામ હદામણ ખુમાણ હતું. તેઓ ભાવનગર રાજ્યના રજવાડા સામે હક અને ન્યાય માટે બહારવટે નીકળ્યા હતા.
૨. ભાવનગર સામે બહારવટું
• ભાવનગરના મહારાજા વજેસંગજી સાથે જમીન અને હકની બાબતમાં અણબનાવ થતા જોગીદાસ ખુમાણે બહારવટું ખેડ્યું હતું.
• તેમનું બહારવટું કોઈને લૂંટવા માટે નહીં, પણ પોતાના સ્વમાન અને હક માટે હતું.
૩. ઉમદા વ્યક્તિત્વ અને આદર્શો
જોગીદાસ ખુમાણ એક ‘આદર્શ બહારવટિયા’ ગણાતા કારણ કે:
• સ્ત્રીઓનું સન્માન: તેઓ પરસ્ત્રીને માતા સમાન ગણતા. દુશ્મન પક્ષની સ્ત્રીઓ પણ તેમના વિસ્તારમાંથી નિર્ભય પણે પસાર થઈ શકતી.
• ગરીબોના બેલી: તેઓ ક્યારેય ગરીબ કે નિર્દોષ લોકોને હેરાન કરતા નહીં.
• મહારાજા પ્રત્યે આદર: દુશ્મની હોવા છતાં તેઓ ભાવનગરના મહારાજા વજેસંગજી પ્રત્યે માન રાખતા. કહેવાય છે કે જ્યારે મહારાજાના કુંવરનું અવસાન થયું ત્યારે જોગીદાસ ખુમાણે બહારવટું હોવા છતાં શોક પાળ્યો હતો.
૪. મહારાજા સાથે મિલાપ
વર્ષો સુધી સંઘર્ષ ચાલ્યા પછી, મહારાજા વજેસંગજી પણ જોગીદાસની વીરતા અને તેમના ઉમદા ચરિત્રથી પ્રભાવિત થયા હતા. અંતે, બંને વચ્ચે સમાધાન થયું અને જોગીદાસ ખુમાણનું બહારવટું પાર પડ્યું.
લોકસાહિત્યમાં સ્થાન:
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ માં જોગીદાસ ખુમાણની વીરતા અને શૌર્યની વાતો ખૂબ જ સુંદર રીતે આલેખી છે. આજે પણ કાઠિયાવાડમાં તેમના દુહા અને છંદ ગવાય છે.
“જેની માથે ભાવેણાની ફોજું ચડે, પણ જેના પગ પાછા ન પડે, એ જોગીદાસ ખુમાણ!”