आदिम संस्कृतीतील मातृ सन्मान: एक वैश्विक वारसा

​आज आपण ज्याला 'स्त्रीवाद' किंवा 'महिला सक्षमीकरण' म्हणतो, त्याची मुळे प्रत्यक्षात मानवी उत्क्रांतीच्या सुरुवातीच्या काळात, म्हणजेच आदिम संस्कृतीमध्ये खोलवर रुजलेली आहेत. आजचा आधुनिक समाज ज्या पुरुषप्रधान व्यवस्थेवर उभा आहे, त्यापूर्वी एक असा काळ होता जेव्हा 'माता' ही केवळ कुटुंबाची नव्हे, तर संपूर्ण टोळीची आणि संस्कृतीची केंद्रबिंदू होती. महिला दिनानिमित्त या आदिम मातृत्वाचा मागोवा घेणे, हा आपल्या अस्तित्वाचा सन्मान करण्यासारखेच आहे.

​आदिम संस्कृती आणि मातृसत्ताक पद्धत
​इतिहासाच्या पाऊलखुणा तपासल्या तर असे लक्षात येते की, शेतीचा शोध लागण्यापूर्वी आणि शिकारीच्या काळात मानवी समाज मुख्यत्वे 'मातृसत्ताक' (Matriarchal) होता. आदिम मानवासाठी 'जन्म' ही एक अद्भूत आणि दैवी प्रक्रिया होती. नवीन जीवाला जन्म देण्याची क्षमता केवळ स्त्रीमध्ये असल्याने, तिला सृजनशीलतेचे प्रतीक मानले गेले.

​पुरातत्वशास्त्रज्ञांना सापडलेल्या 'व्हीनस ऑफ विलेन्डॉर्फ' (Venus of Willendorf) सारख्या मूर्ती या गोष्टीचा पुरावा आहेत की, आदिम मानवाने देवाची पहिली संकल्पना 'स्त्री' किंवा 'आदिमाता' म्हणून केली होती. त्या काळी वंश हा बापाच्या नावावरून नव्हे, तर आईच्या नावावरून चालत असे.

​सृजनशीलता आणि निसर्गाचे नाते :
​आदिम संस्कृतीत स्त्री आणि निसर्ग यांना एकरूप मानले जात असे. ज्याप्रमाणे पृथ्वी स्वतःमध्ये बी रुजवून धान्य देते, त्याचप्रमाणे स्त्री नवीन जीव जन्माला घालते. यामुळेच 'धरती माता' ही संकल्पना अस्तित्वात आली.
​शेतीचा शोध: अनेक मानववंशशास्त्रज्ञांचे असे मत आहे की, अन्नाचे संकलन करता करता बी पेरून धान्य उगवण्याचे तंत्र, म्हणजेच शेतीचा शोध स्त्रियांनीच लावला. जेव्हा पुरुष शिकारीसाठी बाहेर जात असे, तेव्हा स्त्रीने निसर्गाच्या निरीक्षणातून अन्नाची निर्मिती केली.
​संस्कृतीचे जतन: अग्नीचा सांभाळ करणे, मातीची भांडी बनवणे आणि गुहेतील भिंतीवर चित्रे रेखाटणे यांत आदिम स्त्रीचा वाटा मोलाचा होता.

​मातृ सन्मानाची सामाजिक रचना :
​आदिम टोळ्यांमध्ये स्त्रीला केवळ सन्मानच नव्हता, तर तिला निर्णयप्रक्रियेत सर्वोच्च स्थान होते. आजच्या काळातील 'सत्ता' आणि आदिम काळातील 'मातृत्व' यात मोठा फरक होता. आदिम संस्कृतीतील मातृ सन्मान हा अधिकारापेक्षा 'कर्तव्यावर' आणि 'प्रेमावर' आधारित होता.

​कौटुंबिक प्रमुख: टोळीतील सर्वांत वृद्ध स्त्री ही 'माता' म्हणून संपूर्ण समूहाचे मार्गदर्शन करत असे. तिच्या अनुभवाला आणि ज्ञानाला अंतिम शब्द मानले जाई.

​समतावादी समाज: आदिम संस्कृतीत स्त्री-पुरुष भेदभाव नव्हता. संसाधनांचे वाटप समान असे आणि त्यात मातेची भूमिका न्यायी न्यायधीशासारखी असे.

​धार्मिक स्थान: निसर्गाची पूजा करताना आदिम मानवाने नदी, जमीन आणि वनस्पती यांना स्त्रीरूप मानले. आजही आपण 'नदीला आई' म्हणतो, ते याच आदिम संस्कारांमुळे.

​मातृत्वाचे दैवतीकरण: जगभरातील संदर्भ
​केवळ भारतातच नव्हे, तर जगातील प्रत्येक कोपऱ्यात आदिम मातृ सन्मानाचे अवशेष आढळतात.
​सिंधू संस्कृती: उत्खननात सापडलेल्या मातृदेवतेच्या मूर्तींवरून सिद्ध होते की, ही संस्कृती मातृप्रधान होती.
​इजिप्शियन संस्कृती: 'आयसिस' (Isis) ही माता आणि संरक्षिका म्हणून पुजली जात असे.
​ग्रीक संस्कृती: 'गैया' (Gaia) हिला पृथ्वीची माता मानले जाई.

​भारतीय संदर्भात बोलायचे झाले तर, आपल्याकडे 'शक्ती'ची उपासना ही आदिम काळापासून चालत आली आहे. 'आदिशक्ती' ही संकल्पनाच मुळी स्त्री ही जगाचे मूळ कारण असल्याचे अधोरेखित करते.
​आधुनिकता आणि लोप पावत चाललेला सन्मान
​जसजसा काळ बदलला, खाजगी मालमत्तेची संकल्पना आली आणि युद्धांचे प्रमाण वाढले, तसतशी मातृसत्ताक पद्धत मागे पडून पुरुषप्रधान व्यवस्था प्रबळ झाली. स्त्रीचा जो सन्मान आदिम संस्कृतीत 'नैसर्गिक' होता, तो मिळवण्यासाठी आजच्या स्त्रीला 'संघर्ष' करावा लागत आहे.

​आदिम संस्कृती आपल्याला शिकवते की, स्त्रीचा सन्मान हा केवळ तिला दिलेली सवलत नसून, तो समाजाच्या स्थैर्याचा पाया आहे. जेव्हा स्त्री सुरक्षित आणि सन्मानित असते, तेव्हाच संपूर्ण समाज प्रगती करतो.

​महिला दिन साजरा करताना केवळ शुभेच्छा देऊन चालणार नाही, तर आपल्याला त्या 'आदिम' मानसिकतेकडे परत वळले पाहिजे जिथे स्त्रीला 'भोगवस्तू' न समजता 'सर्जनशील शक्ती' मानले जात असे. आदिम संस्कृतीतील मातृ सन्मान हा मानवी इतिहासाचा सुवर्णकाळ होता. त्या काळातील समता, आदर आणि निसर्गाशी असलेले नाते आज पुन्हा एकदा प्रस्थापित करण्याची गरज आहे.

​"मातृत्व हे केवळ एका शरीराचे दुसऱ्या शरीराला देणे नसून, ते संस्कृतीचे संवर्धन आणि प्रेमाचे सातत्य आहे."
​या महिला दिनी, आपल्यातील त्या आदिम मातेचा, तिच्या अफाट शक्तीचा आणि तिच्या सृजनशीलतेचा जागर करूया.

- रवींद्र खानंदे
चिखली