ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ (Nalanda University) ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ଶିକ୍ଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମହାନ ପ୍ରତୀକ।

ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ (Nalanda University) ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ଶିକ୍ଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମହାନ ପ୍ରତୀକ।
*******
ଏହା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଆବାସିକ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହା ପ୍ରାୟ ୮୦୦ ବର୍ଷ ଧରି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ବିତରଣ କରିଥିଲା।

​ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଯୁଗ
*********
​ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ (ପ୍ରାୟ ୪୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଗୁପ୍ତ ବଂଶର ସମ୍ରାଟ କୁମାରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିହାରର ପାଟନା ନିକଟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କନ୍ନୌଜର ରାଜା ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ ଏବଂ ପାଳ ବଂଶର ଶାସକମାନେ ଏହାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ସହାୟତା କରିଥିଲେ।
ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଜ୍ଞାନର କେନ୍ଦ୍ର
​ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତର: ଏଠାରେ କେବଳ ଭାରତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚୀନ, କୋରିଆ, ଜାପାନ, ତିବ୍ଦତ ଓ ତୁର୍କୀ ଭଳି ଦେଶରୁ ପ୍ରାୟ ୧୦,୦୦୦ ଛାତ୍ର ପାଠ ପଢ଼ୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୨,୦୦୦ ଅଭିଜ୍ଞ ଶିକ୍ଷକ ଥିଲେ।

​ପାଠ୍ୟକ୍ରମ: ଏଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ସହିତ ବେଦ, ତର୍କଶାସ୍ତ୍ର, ଗଣିତ, ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ (ଆୟୁର୍ବେଦ) ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ପଢ଼ାଯାଉଥିଲା।
​ଧର୍ମଗଞ୍ଜ ପାଠାଗାର: ନାଳନ୍ଦାର ପାଠାଗାର 'ଧର୍ମଗଞ୍ଜ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା, ଯାହା ତିନୋଟି ବିଶାଳ ଅଟ୍ଟାଳିକା (ରତ୍ନସାଗର, ରତ୍ନୋଦଧି ଓ ରତ୍ନରଞ୍ଜକ) କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ହସ୍ତଲିଖିତ ପୋଥି ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା।
​ପତନର କାହାଣୀ
​୧୧୯୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ତୁର୍କୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ବଖ୍‌ତିୟାର ଖିଲଜି ନାଳନ୍ଦା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା। ସେଠାକାର ବିଶାଳ ପାଠାଗାରରେ ନିଆଁ ଲଗାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ଏତେ ପରିମାଣର ବହି ଥିଲା ଯେ ସେହି ନିଆଁ ପ୍ରାୟ ତିନି ମାସ ଧରି ଜଳିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ଭାରତର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭଣ୍ଡାର ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା।
​ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି
​ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏହା ମାଟି ତଳେ ପୋତି ହୋଇ ରହିବା ପରେ, ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହାର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ଉଦ୍ଧାର କରାଗଲା। ୨୦୧୬ ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଏହାକୁ 'ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ' ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତ ସରକାର ଏହାର ସ୍ମୃତିରେ ଏକ ନୂତନ ଆଧୁନିକ 'ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ' ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି।
ଅବଶ୍ୟ,
ପ୍ରାଚୀନ ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ବିଷୟରେ କିଛି ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ରୋଚକ ତଥ୍ୟ
*******-**
​୧. କଠିନ ପ୍ରବେଶ ପରୀକ୍ଷା
​ନାଳନ୍ଦାରେ ନାମ ଲେଖାଇବା ସହଜ ନଥିଲା। ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଦ୍ୱାରପାଳ (ଯାହାଙ୍କୁ 'ଦ୍ୱାର ପଣ୍ଡିତ' କୁହାଯାଉଥିଲା) ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଥିଲେ। କୁହାଯାଏ ଯେ ୧୦ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାତ୍ର ୨ କିମ୍ବା ୩ ଜଣ ଛାତ୍ର ହିଁ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହା ସେ ସମୟର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ମାନଦଣ୍ଡ ଥିଲା।

​୨. ବିଦେଶୀ ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ବିବରଣୀ
​ଚୀନ୍ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍‌ସାଂ (Hiuen Tsang) ଏବଂ ଇତ୍‌ସିଂ (I-Tsing) ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ହୁଏନ୍‌ସାଂ ଏଠାରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ରହି ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ନାଳନ୍ଦାର ଭବ୍ୟତା, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଲେଖିଛନ୍ତି।

​୩. ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସ୍ଥାପତ୍ୟ
​ନାଳନ୍ଦା କେବଳ ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦର୍ଶନ ଥିଲା।
​ଏହା ଏକ ପାଚେରୀ ଘେରା ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ୧୦ଟି ମନ୍ଦିର ଏବଂ ୧୧ଟି ବିହାର (ଛାତ୍ରାବାସ) ଥିଲା।
​ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିହାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ କୋଠରୀ ଏବଂ ଗାଧୋଇବା ପାଇଁ ପୋଖରୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।
​ଏହାର ପାଠାଗାର 'ଧର୍ମଗଞ୍ଜ'ର ଉଚ୍ଚତା ଏତେ ଥିଲା ଯେ ତାହା ମେଘକୁ ଛୁଇଁଲା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

​୪. ମାଗଣା ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା
​ନାଳନ୍ଦାର ବିଶେଷତ୍ୱ ଥିଲା ଯେ ଏଠାରେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା, ରହିବା ଏବଂ ଖାଇବା ପାଇଁ କୌଣସି ଅର୍ଥ ଦେବାକୁ ପଡୁନଥିଲା। ପାଖାପାଖି ୧୦୦ରୁ ୨୦୦ଟି ଗ୍ରାମରୁ ମିଳୁଥିବା ରାଜସ୍ୱ (ଟିକସ) ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସମସ୍ତ ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲାଯାଉଥିଲା।

​୫. ବିଶିଷ୍ଟ ପଣ୍ଡିତ
​ନାଳନ୍ଦା ସହିତ ସେ ସମୟର ଅନେକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ:
​ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟ: ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଣିତଜ୍ଞ ତଥା ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ଏଠାରେ କୁଳପତି (Vice-Chancellor) ଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

​ଧର୍ମପାଳ ଏବଂ ଶୀଳଭଦ୍ର: ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନାଳନ୍ଦାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରୁଥିଲେ।

​୬. ଆଧୁନିକ ନାଳନ୍ଦାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ
​ପ୍ରାଚୀନ ନାଳନ୍ଦାର ଗୌରବକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ଏକ ଆଇନ ପାରିତ ହେଲା ଏବଂ ୨୦୧୪ ରୁ ରାଜଗୀରଠାରେ ନୂତନ ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହେଲା। ଏହା ଏବେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଗଢ଼ିଉଠିଛି।

ନାଳନ୍ଦା ବିଷୟରେ ଆହୁରି କିଛି ରୋମାଞ୍ଚକର ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା, ଯାହା ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଠାରୁ ଅଲଗା କରିଥାଏ:

​୧. ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ସୁସଂଗଠିତ ଛାତ୍ରାବାସ
​ନାଳନ୍ଦା କେବଳ ପାଠ ପଢ଼ିବା ସ୍ଥାନ ନଥିଲା, ଏହା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବାସିକ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ କୋଠରୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ବହି ରଖିବା ପାଇଁ କାନ୍ଥରେ ଥାକ ରହିଥିଲା। ଏହି କୋଠରୀଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଛାତ୍ରମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ କରିପାରୁଥିଲେ।

​୨. ପାଠାଗାରର ବିଶାଳତା (ଧର୍ମଗଞ୍ଜ)
​ନାଳନ୍ଦାର ପାଠାଗାର 'ଧର୍ମଗଞ୍ଜ' (ଜ୍ଞାନର ପର୍ବତ) ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହା ସେ ସମୟର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନକେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
​ଏଠାରେ ଥିବା 'ରତ୍ନୋଦଧି' ଅଟ୍ଟାଳିକାଟି ୯ ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲା।
​ବଖତିୟାର ଖିଲଜି ନିଆଁ ଲଗାଇବା ପରେ ଏହି ପାଠାଗାରର ବହିଗୁଡ଼ିକ ୩ ରୁ ୬ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳିଥିଲା। ଏଥିରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରେ ଯେ ସେଠାରେ କେତେ ଲକ୍ଷ ହସ୍ତଲିଖିତ ପୋଥି ରହିଥିବ।

​୩. ଗଣିତ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନର ଅବଦାନ
​ନାଳନ୍ଦା କେବଳ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଥିଲା। ଏହା ବିଜ୍ଞାନର ଗବେଷଣାଗାର ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
​ଭାରତର ମହାନ ଗଣିତଜ୍ଞ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଶୂନ୍ୟ (0) ର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଯେଉଁ ତଥ୍ୟ, ତାହା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରାରୁ ଆସିଛି।
​ଏଠାରେ ଜଳଘଡ଼ି (Water Clock) ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଘଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରି ସମୟ ନିରୂପଣ କରାଯାଉଥିଲା।
​୪. ଖିଲଜିର ଆକ୍ରମଣର ରହସ୍ୟମୟ କାରଣ
​ଇତିହାସ ଅନୁସାରେ, ବଖତିୟାର ଖିଲଜି ଥରେ ଭୟଙ୍କର ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନିଜ ବୈଦ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଶେଷରେ ନାଳନ୍ଦାର ଆୟୁର୍ବେଦ ବିଭାଗର ପ୍ରଧାନ ରାହୁଲ ଶ୍ରୀଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଡକାଗଲା। ଖିଲଜି ସର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ ଯେ ସେ କୌଣସି ଭାରତୀୟ ଔଷଧ ଖାଇବେ ନାହିଁ।
ରାହୁଲ ଶ୍ରୀଭଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏକ କୋରାନ ଦେଇ କହିଲେ ଯେ ଏହାର କିଛି ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିଲେ ସେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଯିବେ। ପ୍ରକୃତରେ ସେହି ପୃଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକରେ ଔଷଧର ପ୍ରଲେପ ଲଗାଯାଇଥିଲା।
ଖିଲଜି ସୁସ୍ଥ ହେବା ପରେ, ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ନିଜ ଜ୍ଞାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଜାଣି ଈର୍ଷାନ୍ୱିତ ହୋଇ ନାଳନ୍ଦାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ।

​୫. ନାଳନ୍ଦାର ପ୍ରଭାବ
​ନାଳନ୍ଦା କେବଳ ଏକ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ନଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ଏକ ସଭ୍ୟତା।

ତିବ୍ଦତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ନାଳନ୍ଦାର ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଅବଦାନ ରହିଛି।
ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଅନେକ ଦେଶରେ ନାଳନ୍ଦାର ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତିର ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଉପସ୍ଥାପନା: ବରିଷ୍ଠ ନାଗରିକ ଭରତ ପାତ୍ର, କେନ୍ଦୁଝର ଟାଉନ, ମୋବାଇଲ: 94371 19735