ਜਠੇਰੇ ! ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ

ਜਠੇਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਗੋਤ (Clan) ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ (ਪੁਰਖਿਆਂ) ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਜਠੇਰੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਜਠੇਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

1. ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ
'ਜਠੇਰਾ' ਸ਼ਬਦ 'ਜੇਠ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਵੱਡਾ' ਜਾਂ 'ਬਜ਼ੁਰਗ'। ਸੋ, ਜਠੇਰੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੁਰਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਖਾਨਦਾਨ ਜਾਂ ਗੋਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2. ਜਠੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ
ਜਠੇਰੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਿਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਜਾਂ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਬਣੇ ਛੋਟੇ ਗੁੰਬਦਨੁਮਾ ਢਾਂਚੇ (ਮੜ੍ਹੀਆਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ ਜਾਂ ਜੰਡ) ਵੀ ਜਠੇਰਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

3. ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ (ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ) ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਠੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ:
ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ: ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਡੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਅਦਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ: ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖਦੇ ਹਨ।

4. ਖਾਸ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ
ਜਠੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਮੌਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਵੇਲੇ: ਨਵ-ਵਿਆਹੀ ਜੋੜੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਠੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਣ।

ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ: ਜਦੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਬੱਚਾ (ਖਾਸਕਰ ਪੁੱਤਰ, ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਧੀਆਂ ਲਈ ਵੀ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।
ਤਿਉਹਾਰ: ਦੀਵਾਲੀ, ਵਿਸਾਖੀ ਜਾਂ ਚੌਦਸ ਵਰਗੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਲੋਕ ਜਠੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣਾ: ਕਈ ਗੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਟੋਭੇ ਜਾਂ ਜਠੇਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਸਮ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

5. ਭੇਟਾ (Offerings)
ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਠੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:
ਗੁੜ ਦੀ ਭੇਲੀ, ਪਤਾਸੇ, ਕੱਪੜੇ, ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣਾ

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ
ਜਠੇਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਕੌਣ ਸਨ।