​क्रांतीसुर्याचा तेजोमय वारसा: महात्मा जोतिराव फुले

​- [मयूर कासार]
​"विद्येविना मती गेली | मतीविना नीती गेली |
नीतीविना गती गेली | गतीविना वित्त गेले |
इतके अनर्थ एका अविद्येने केले ||"
​अठराव्या शतकातील अंधकारमय समाजव्यवस्थेत ज्ञानाचा दिवा लावून बहुजन समाज आणि स्त्रियांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करणारे क्रांतीसुर्य म्हणजे महात्मा जोतिराव फुले. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचा आढावा घेणे म्हणजे आधुनिक भारताच्या पायाभरणीचा इतिहास वाचण्यासारखे आहे.
​शिक्षणाची वारी आणि क्रांतीचे पाऊल
​जोतिबांनी ओळखले होते की, गुलामगिरीच्या शृंखला तोडायच्या असतील तर 'शिक्षण' हेच एकमेव शस्त्र आहे. ज्या काळात स्त्रियांना आणि शूद्रांना शिक्षणापासून वंचित ठेवले जात होते, त्या काळात त्यांनी १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडेवाड्यात पहिली मुलींची शाळा सुरू केली. समाजकंटकांनी त्यांच्यावर चिखलफेक केली, दगड मारले, पण जोतिबा डगमगले नाहीत. त्यांनी आपल्या पत्नीला, सावित्रीबाईंना शिक्षित करून देशातील पहिली महिला शिक्षिका बनवले. हा केवळ एक शैक्षणिक उपक्रम नव्हता, तर ती एका सामाजिक क्रांतीची नांदी होती.
​सत्यशोधक समाजाची स्थापना
​'सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती' हे ब्रीदवाक्य घेऊन २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी त्यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. मानवाला गुलाम बनवणाऱ्या धार्मिक रूढी, अंधश्रद्धा आणि पुरोहितशाहीविरुद्ध त्यांनी बंड पुकारले. ईश्वराची भक्ती करण्यासाठी कोणाही मध्यस्थाची गरज नाही, हा विचार त्यांनी समाजाच्या तळागाळापर्यंत पोहोचवला.
​शेतकऱ्यांचा कैवारी
​महात्मा फुले केवळ शिक्षणतज्ज्ञ नव्हते, तर ते खऱ्या अर्थाने शेतकऱ्यांचे कैवारी होते. 'शेतकऱ्याचा आसूड' या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या दयनीय अवस्थेचे चित्रण केले आणि सावकारी पाश ओळखून त्यांना जागृत केले. शेतीला पाण्याची सोय असावी, खते आणि बी-बियाणांचे आधुनिक ज्ञान मिळावे, यासाठी त्यांनी तत्कालीन सरकारकडे सातत्याने पाठपुरावा केला.
​मानवतावादी दृष्टिकोन
​जोतिबांचे हृदय करुणेने भरलेले होते. अस्पृश्यतेचा कलंक पुसण्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला. विधवांच्या केशवपनाची प्रथा बंद करण्यासाठी नाभिकांचा संप घडवून आणला आणि बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना केली. जाती-पातींच्या पलीकडे जाऊन 'माणूस' म्हणून जगण्याचा अधिकार त्यांनी प्रत्येकाला मिळवून दिला.
​उपसंहार
​१८८८ मध्ये मुंबईच्या कोळीवाडा येथे झालेल्या सभेत जनतेने त्यांना 'महात्मा' ही पदवी बहाल केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जोतिबांना आपले 'गुरु' मानत असत, यातच त्यांच्या कार्याची थोरवी सामावलेली आहे. आज आपण ज्या प्रगत महाराष्ट्रात आणि भारतात जगत आहोत, त्यामागे जोतिबांच्या संघर्षाचा मोठा वाटा आहे.
​केवळ फोटोला हार अर्पण करणे म्हणजे जयंती साजरी करणे नव्हे, तर त्यांनी दिलेला समतेचा आणि विज्ञानाचा विचार आचरणात आणणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.