ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਜਟਿਲ

ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ (ਖਾਲਿਸਤਾਨ “ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦੇਸ਼”) ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ (ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 1940ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ 1970-80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਵਰਗਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ:
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ (1940-1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ) 1940ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ (1947) ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਉਠਾਈ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1950-60ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ (Punjabi Suba Movement) ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ (ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ), ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ (1970-1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ) 1970: ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਮੂਵਮੈਂਟ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। 1971: ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਬੰਧੀ ਪਹਿਲੇ ਪੈਂਫਲੈਟ ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1973: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰੈਜ਼ੋਲੂਸ਼ਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ), ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਮੰਗਾਂ ਰੱਖੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1978: ਨਿਰੰਕਾਰੀ-ਸਿੱਖ ਟਕਰਾਅ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਝੜਪ ਵਿੱਚ 13 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਬਣਿਆ 1980-82: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਰੈਜ਼ੋਲੂਸ਼ਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਇਆ। 1984 ਜੂਨ: ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮਿਲਟੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। 1984 ਅਕਤੂਬਰ: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਾਡੀਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। 1985: ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਬੰਬ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 329 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ (ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਾ)। 1980ਵੇਂ ਅੰਤ ਤੱਕ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਚਰਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਟੈਂਟ ਗਰੁੱਪ ਜਿਵੇਂ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ (KLF), ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਆਦਿ ਸਰਗਰਮ ਹੋਏ। ਲਗਭਗ 22,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ (ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਵੇਂ)। ਅੰਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ (1990ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ) 1990-93: ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਮਿਲਟੈਂਸੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।1990ਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ (ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰੈਫਰੈਂਡਮ (ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਵੱਲੋਂ) ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮੰਗ ਉੱਠਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਛਾਣ, ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡ, ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ-ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।