ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਲੇ ਮੂਕਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਰਮਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਕੈਂਸਰ ਤੇ ਕਿਡਨੀ ਰੋਗ ਘਰ ਘਰ ਦਸਤਕ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਵੱਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜੋ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ। CGWB 2025 ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ (District-wise Highlights)
​ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ (CGWB) ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਰਿਪੋਰਟ 2025 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ (Malwa belt) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ।
​ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ: ਯੂਰੇਨੀਅਮ (Uranium)
​ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ (Uranium) ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਵਜੋਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
​ਰਾਜ ਪੱਧਰ (State Level): ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 62.50% ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ 30 ਪਾਰਟਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਲੀਅਨ (\text{30 ppb}) ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।
​ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ (Malwa Region): ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੌਟਸਪੌਟ (Hotspot) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨੋਟ (Note): \text{1 µg/L} (ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ) \text{1 ppb} (ਪਾਰਟ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ \text{30 ppb} ਹੈ।
​🧪 ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (Other Contaminants)
​ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ (Nitrate): ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਨ-ਆਫ (ਖਾਦਾਂ) ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 9.5% ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਪੱਧਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
​ਫਲੋਰਾਈਡ (Fluoride): ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰਾਈਡ ਦਾ ਪੱਧਰ \text{1.5 mg/L} ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਫਲੋਰੋਸਿਸ (Dental and Skeletal Fluorosis) ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
​ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ (Causes of Contamination)
​ਭੂ-ਜਨਕ ਕਾਰਕ (Geogenic Factors): ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
​ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ (Groundwater Over-exploitation): ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
​ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰਜ (Agricultural Practices): ਫਾਸਫੇਟ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨੂੰ ਘੋਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।