ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి సభాపతి అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు

స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడిగా, శాసనసభా సంప్రదాయాల శిల్పిగా చిరస్థాయిగా నిలిచిన మహనీయుడు
విజయవాడ, ఈనాడు ప్రతినిధి :
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర తొలి శాసనసభా సభాపతి, ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు (జనవరి 22, 1881 – ఫిబ్రవరి 26, 1962) ఆంధ్ర రాజకీయ, సామాజిక చరిత్రలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించారు. కృష్ణా జిల్లా నందిగామలో లక్ష్మయ్య–వరలక్ష్మమ్మ దంపతులకు జన్మించిన ఆయన విద్య, న్యాయం, రాజకీయాలు, సాహిత్యం అన్నింటిలోనూ తనదైన ముద్ర వేశారు.1901లో బి.ఏ. పూర్తిచేసిన కాళేశ్వరరావు నోబుల్ కళాశాలలో ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశారు. అనంతరం మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయంలో బి.ఎల్. ఉత్తీర్ణులై 1906లో విజయవాడలో న్యాయవాదిగా స్థిరపడ్డారు. జమిందారీ చట్టాలపై ఉన్న లోతైన పరిజ్ఞానం కారణంగా పలువురు జమిందారులకు న్యాయసహాయం అందించారు. రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు ప్రభావంతో సంఘ సంస్కరణ వైపు ఆకర్షితులైన ఆయన బ్రహ్మ సమాజ కార్యక్రమాల్లో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో బెంగాల్ విభజన వ్యతిరేక ఉద్యమం, హోంరూల్ ఉద్యమం సహా మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలోని అన్ని ఉద్యమాల్లో పాల్గొని పలుమార్లు కారాగార శిక్షను అనుభవించారు.
గ్రంథాల ప్రచురణ, విజ్ఞాన విస్తరణ పట్ల ప్రత్యేక ఆసక్తి చూపిన కాళేశ్వరరావు విజయవాడలోని రామమోహన గ్రంథాలయ స్థాపనకు సహకరించారు. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు స్థాపించిన విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమండలికి కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. జైలులో ఉన్న సమయంలోనే ఫ్రెంచి విప్లవ చరిత్ర, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల చరిత్ర, చైనా జాతీయోద్యమ చరిత్ర, ఈజిప్టు చరిత్ర వంటి ప్రముఖ గ్రంథాలను రచించడం విశేషం.
1926, 1937, 1946, 1955 సంవత్సరాల్లో జరిగిన శాసనసభ ఎన్నికల్లో విజయవాడకు ప్రాతినిధ్యం వహించిన ఆయన విజయవాడ పురపాలక సంఘ అధ్యక్షుడిగా కూడా సేవలందించారు. 1939లో మద్రాసు శాసనసభకు కాంగ్రెస్ తరఫున ఘన విజయం సాధించి రాజగోపాలాచారి మంత్రివర్గంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. మద్యపాన నిషేధం, సేల్స్‌టాక్స్, హరిజన దేవాలయ ప్రవేశ చట్టాల రూపకల్పనలో ఆయన మేధస్సు ప్రత్యేకంగా నిలిచింది.
స్వాతంత్ర్యానంతరం 1955లో విజయవాడ దక్షిణ నియోజకవర్గం నుంచి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికైన అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర తొలి శాసనసభా సభాపతిగా ఎన్నికై 1956 నుంచి 1962 వరకు ఆ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. శాసనసభ భాష తెలుగులోనే ఉండాలని స్పష్టమైన రూలింగ్ ఇచ్చి చరిత్ర సృష్టించారు.
ఫలితాలు వెలువడే ముందురోజే 1962లో ఆయన పరమపదించగా, ప్రజాసేవలో చివరి శ్వాస వరకు అంకితభావంతో కొనసాగిన నాయకుడిగా ఆయన నిలిచారు. విజయవాడలోని ప్రముఖ కాళేశ్వరరావు మునిసిపల్ మార్కెట్ ఆయన సేవలకు సజీవ స్మారకంగా నిలుస్తోంది.