मुंबई कोणाची? : जेव्हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी ठणकावून सांगितलं, "मुंबई महाराष्ट्राचीच!"

१९५० च्या दशकातील मुंबईच्या लढ्यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान हे 'गेम चेंजर' ठरले होते. त्यांनी केवळ भावनात्मक आवाहन केले नाही, तर आकडेवारी, तर्कशास्त्र आणि पुराव्यांच्या आधारावर मुंबई महाराष्ट्राचीच का असावी, हे सिद्ध केले.

१९५० चे दशक... भारत स्वतंत्र झाला होता, पण राज्यांची पुनर्रचना अजून बाकी होती. संपूर्ण देशात 'भाषावार प्रांतरचने'चे वारे वाहत होते. यात सर्वात मोठा अडसर आणि वादाचा मुद्दा होता तो म्हणजे— 'मुंबई'. देशाची आर्थिक राजधानी असलेली मुंबई गुजरातला जोडावी की तिचे स्वतंत्र अस्तित्व ठेवावे, यासाठी दिल्लीत खलबतं सुरू होती. बडे भांडवलदार आणि व्यापारी वर्ग मुंबईला महाराष्ट्रापासून तोडण्यासाठी पाण्यासारखा पैसा खर्च करत होते. मराठी माणूस रस्त्यावर उतरला होता, रक्त सांडत होता, पण दिल्लीच्या तख्तासमोर त्याचे आवाज दबत होते. अशा वेळी, एक प्रज्ञासूर्य तळपला आणि त्यांनी पुराव्यानिशी सिद्ध केले की, "मुंबई ही महाराष्ट्राचीच आहे." ते होते महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!

मुंबई तोडण्याचा कुटिल डाव त्या काळात 'जे.व्ही.पी.' समितीने (नेहरू, वल्लभभाई पटेल आणि पट्टाभी सीतारामय्या) शिफारस केली होती की, महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन वेगळी राज्ये व्हावीत, पण मुंबई मात्र महाराष्ट्राला देऊ नये. एकतर ती गुजरातला द्यावी किंवा तिला 'केंद्रशासित प्रदेश' करावे. मोरारजी देसाई आणि सडोसामी पाटिल (स.का.पाटील) सारखे नेते म्हणत होते की, "मुंबईत गुजराती आणि अमराठी भांडवलदारांचा पैसा जास्त आहे, त्यामुळे मुंबईवर महाराष्ट्राचा हक्क नाही." हा मराठी अस्मितेवर झालेला सर्वात मोठा हल्ला होता.

डॉ. आंबेडकरांची तर्कशुद्ध मांडणी - मराठी माणसाची ही घुसमट डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी ओळखली. त्यांनी 'थॉट्स ऑन लिंग्विस्टिक स्टेट्स' (Thoughts on Linguistic States) हा ग्रंथ लिहिला आणि त्यात मुंबई महाराष्ट्रालाच का मिळाली पाहिजे, याचे सडेतोड पुरावे दिले. त्यांनी मांडलेले मुद्दे इतके तर्कशुद्ध होते की, विरोधकांची बोलतीच बंद झाली.

डॉ. बाबासाहेबांनी प्रामुख्याने तीन स्तरांवर हा लढा लढला:

१. भौगोलिक आणि नैसर्गिक पुरावा: विरोधकांचे म्हणणे होते की मुंबई ही महाराष्ट्रापासून वेगळी आहे. बाबासाहेबांनी नकाशावर बोट ठेवून सिद्ध केले की, मुंबई ही भौगोलिकदृष्ट्या महाराष्ट्राचाच एक भाग आहे. मुंबईला तिन्ही बाजूंनी महाराष्ट्राने वेढलेले आहे. मुंबई ही काही आकाशातून पडलेली नगरी नाही, तर ती कोकणचाच एक भाग आहे. त्यामुळे भौगोलिक सलगतेच्या नियमानुसार ती महाराष्ट्रातच असायला हवी.

२. आर्थिक युक्तिवाद (भांडवल की श्रम?): सर्वात मोठा वाद होता पैशाचा. व्यापारी म्हणत होते, "मुंबईत आमचा पैसा आहे, आम्ही मुंबई घडवली." यावर बाबासाहेबांनी अत्यंत मार्मिक उत्तर दिले. ते म्हणाले:

"तुम्ही म्हणता मुंबई भांडवलदारांनी बनवली, पण त्या इमारती उभ्या करण्यासाठी लागणारे दगड, वीटा आणि माती महाराष्ट्राची आहे. ती उचलणारे मजूर आणि घाम गाळणारा कामगार मराठी आहे. जर पैशाने मालकी ठरत असती, तर कोलकात्यावर इंग्रजांचा हक्क राहिला असता, बंगाली लोकांचा नाही. कारण कोलकाता इंग्रजांच्या भांडवलाने उभा राहिला होता."

त्यांनी स्पष्ट केले की, मुंबई जगण्यासाठी लागणारे पाणी, वीज आणि मजुरांचा पुरवठा महाराष्ट्र करतो. महाराष्ट्राच्या भूमीशिवाय मुंबईचे अस्तित्व शून्य आहे.

३. 'सुशेगात' (Hinterland) सिद्धांत: बाबासाहेबांनी इकॉनॉमिक्समधील 'हिंटरलँड'चा सिद्धांत मांडला. कोणत्याही बंदराचा किंवा शहराचा विकास तेव्हाच होतो, जेव्हा त्याच्या मागे त्याला रसद पुरवणारा प्रदेश (Hinterland) असतो. मुंबईसाठी हा प्रदेश 'महाराष्ट्र' आहे. जर मुंबईला महाराष्ट्रापासून तोडले, तर मुंबईचे आर्थिक मरण ओढवेल आणि महाराष्ट्राचे नुकसान होईल.

राजकीय आणि सामाजिक एकजूट केवळ बौद्धिक मांडणी करून बाबासाहेब थांबले नाहीत. तोपर्यंत संयुक्त महाराष्ट्र समितीमध्ये कम्युनिस्ट आणि समाजवादी नेते होते, पण दलितांचा मोठा वर्ग या चळवळीपासून काहीसा दूर होता. बाबासाहेबांनी आपल्या 'शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन'ला आदेश दिला की, संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात पूर्ण ताकदीने उतरा. आचार्य अत्रे, एस. एम. जोशी यांच्या खांद्याला खांदा लावून बाबासाहेब उभे राहिले. यामुळे चळवळीला बळ मिळाले आणि ती खऱ्या अर्थाने 'जनआंदोलन' झाली.

मुंबई मिळवण्यासाठी १०६ हुतात्म्यांनी बलिदान दिले, हे सत्य आहेच. पण या बलिदानाला 'कायदेशीर आणि बौद्धिक' अधिष्ठान देण्याचे काम डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केले. दुर्दैवाने, १ मे १९६० रोजी जेव्हा महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली आणि मुंबई महाराष्ट्राची राजधानी झाली, तेव्हा हे पाहण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब हयात नव्हते (त्यांचे १९५६ मध्ये महापरिनिर्वाण झाले).

परंतु, आज जेव्हा आपण अभिमानाने "मुंबई आमची" म्हणतो, तेव्हा त्यामागे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ती धारदार लेखणी आणि बुलंद आवाज होता, हे विसरून चालणार नाही. त्यांनी पुराव्यानिशी सिद्ध केले म्हणूनच मुंबई महाराष्ट्राच्या नकाशात कायमची कोरली गेली!