सत्ता घराण्यांच्या हाती: महाराष्ट्राच्या राजकारणाचे 'फॅमिली बिझनेस' झाले आहे का?

छत्रपती संभाजीनगर - लेखक - प्रकाश इंगळे

"लोकशाही म्हणजे लोकांचे, लोकांसाठी आणि लोकांकडून चालवलेले राज्य" अशी व्याख्या आपण शालेय वयापासून वाचत आलो आहोत. मात्र, महाराष्ट्राच्या राजकारणाकडे पाहिल्यास ही व्याख्या थोडी बदलून "घराण्यांचे, घराण्यांसाठी आणि घराण्यांकडून चालवलेले राज्य" अशी झाली आहे का, असा प्रश्न पडतो. महाराष्ट्राच्या स्थापनेपासून ते आजच्या २०२६ च्या राजकीय वातावरणापर्यंत, राज्याची सत्ता ठराविक घराण्यांभोवतीच फिरताना दिसते.
१. महाराष्ट्रातील 'सत्ता-वृक्ष' आणि त्यांची मुळे
महाराष्ट्राच्या राजकारणात 'घराणेशाही' ही केवळ योगायोग नाही, तर ती एका सुनियोजित व्यवस्थेचा भाग आहे. राज्याच्या कानाकोपऱ्यात नजर टाकली तर प्रत्येक जिल्ह्याला एक 'राजकीय आडनाव' चिकटलेले दिसते.

या घराण्यांनी केवळ राजकारणच नाही, तर त्या भागातील सहकार क्षेत्र, साखर कारखाने, शिक्षण संस्था आणि बँका यांवर आपले वर्चस्व निर्माण केले आहे. यामुळेच याला 'फॅमिली बिझनेस' किंवा 'राजकीय कॉर्पोरेट' असे म्हटले जाते.
2.
राजकारण 'बिझनेस' का वाटू लागले आहे?
जेव्हा आपण एखाद्या व्यवसायाचा विचार करतो, तेव्हा त्यात गुंतवणूक, वारसाहक्क आणि नफा या गोष्टी येतात. महाराष्ट्राच्या राजकारणातही हेच घटक दिसू लागले आहेत:
* संसाधनांची उपलब्धता: निवडणुका लढवणे आता प्रचंड खर्चिक झाले आहे. अशा वेळी सामान्य कार्यकर्त्यापेक्षा प्रस्थापित घराण्यातील वारसदाराकडे पैसा, गाड्यांचा ताफा आणि कार्यकर्त्यांची फळी आधीच तयार असते.
* मतदारसंघाचा 'सातबारा': अनेक मतदारसंघांत ठराविक घराण्यांची इतकी पकड असते की, तिथे उमेदवारी कोणाला मिळणार हे त्या कुटुंबाच्या डायनिंग टेबलवर ठरते. जणू काही तो मतदारसंघ त्या कुटुंबाच्या मालकीचा 'सातबारा' आहे.
* सत्तेचे विकेंद्रीकरण की केंद्रीकरण?: सत्तेचे विकेंद्रीकरण होण्याऐवजी ती एकाच कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांमध्ये (उदा. वडील खासदार, मुलगा आमदार, पुतण्या जिल्हा परिषद अध्यक्ष) विभागली जाते.

3. याचे लोकशाहीवर होणारे परिणाम
या 'फॅमिली बिझनेस' मॉडेलचे काही घातक परिणाम लोकशाहीवर होताना दिसत आहेत:
१. गुणवत्तेचा बळी: पक्षासाठी रक्ताचे पाणी करणाऱ्या सामान्य कार्यकर्त्याला डावलून 'रक्ताच्या नात्याला' उमेदवारी दिली जाते.
२. राजकीय मक्तेदारी: नवीन विचार आणि नवीन चेहरे राजकारणात येण्याचे मार्ग बंद होतात.
३. उत्तरदायित्वाचा अभाव: जेव्हा सत्ता घरातच राहते, तेव्हा जनतेप्रती असलेली जबाबदारी कमी होऊन कौटुंबिक हितसंबंधांना महत्त्व दिले जाते.

4. बदलाचे वारे आणि मतदारांची भूमिका
गेल्या काही वर्षांत, विशेषतः २०२४ च्या निवडणुकांनंतर, महाराष्ट्रातील मतदारांनी 'घराणेशाही' विरुद्ध 'कार्यक्षमता' असा विचार करायला सुरुवात केली आहे. जरी वारसाहक्क महत्त्वाचा असला, तरी आता जनतेला फक्त 'आडनाव' नको, तर 'काम' हवे आहे. अनेक मोठ्या राजकीय वारसदारांना जनतेने नाकारल्याची उदाहरणेही समोर आली आहेत.

महाराष्ट्राचे राजकारण पूर्णपणे 'फॅमिली बिझनेस' झाले आहे असे म्हणणे धाडसाचे ठरेल, पण ते त्या दिशेने वेगाने जात आहे हे नाकारता येणार नाही. राजकारण हा लोकसेवेचा वारसा असावा, तो व्यवसायाचा वारसा असता कामा नये. जोपर्यंत पक्षांतर्गत लोकशाही बळकट होत नाही आणि सामान्य कार्यकर्ता नेतृत्वाच्या स्थानी पोहोचत नाही, तोपर्यंत हा 'फॅमिली बिझनेस' असाच सुरू राहील. शेवटी, हा 'बिझनेस' बंद करायचा की त्याला 'लोकशाही'त रूपांतरित करायचे, याची चावी सर्वसामान्य मतदारांच्या हातात आहे.
यावर तुमचे मत काय नक्की कळवा .